ZVORNIK-Live

Zvornik se nalazi 74 km južno od ušca Drine u Savu. Utvrdjenje je sagradjeno na teško pristupacnom planinskom masivu Mladjevcu, na izlazu Drine iz klisure u plodnu ravnicu, gdje se razvilo civilno naselje. Na sjeveru je Mladjevac ogranicen donjim tokom Bjelobarske rijeke, na istoku Drinom, na zapadu potokom Mekinjom i putem koji vodi u selo Sultanovice, a na jugu donjim tokom rijeke Jošanice.

Dio gornjeg toka Drine od ušca u Savu, nizvodno do Zvornika, u antickom periodu bio je plovan, a o tome ima podataka i iz kasnijih perioda (Bojanovski, 1981, 190; Celebi, 1979, 484). Zbog prelaska preko Drine i strateškog položaja, u srednjem vijeku, a narocito u osmanskom periodu, Zvorniku se pridavala velika važnost. Utvrda je branila put koji je iz Srbije vodio u Bosnu prema Sarajevu i Dubrovniku, te Tuzli i Srebrenici i kontrolisala je komunikaciju koja je lijevom stranom Drine vodila prema Srijemu (dubrovacki put), kao i važan transverzalni put iz doline Sprece za Kolubaru, koji je vodio skelom u Srbiju.

Praistorija i anticki period

Podrucje tvrdjave i nekadašnjeg podgradja utvrdjenja (varoši) u Zvorniku nije mnogo istraživano. U okolini Zvornika, izmedju rijeke Sapne na sjeveru i Drinjace na jugu, otkriveni su ravnicarska i gradinska naselja i grobne humke iz neolita, eneolita, bronzanog i željeznog doba. Lokaliteti iz antickog doba takodje su malo istraživani. Najviše ih je otkriveno u dolini Sapne, te uz lijevu obalu Drine. Ovi posljednji, zajedno sa praistorijskim nalazištima, osim hodoloških ispitivanja, pomogli su ustanovljavanju trase anticke komunikacije koja je, vjerovatno, služila i u praistoriji. U anticko doba i kasnije (njim je prošao i Celebija) iz podrucja Drinjace vodio je put ka Zvorniku u kome je ubicirana putna stanica Ad Drinum, te dalje prema Macvi ili ka ušcu Drine u Savu (Bojanovski,1981,180,185) (1). Ovdje su živjela panonska epihorska plemena Amantini i Sirmiensi, a na obje obale Drine oko Zvornika pred kraj stare ere boravili su Skordisci (Bojanovski,1988, 236). Podruèje Zvornika, vjerovatno do Drinjaèe, pripadalo je provinciji Panoniji, a kasnijim administrativnim podjelama bilo je na teritoriji Pannonie Inferior i Pannoniae Secundae u ageru kolonije Sirmiensis (Bojanovski,1988, 342). Zbog takve situacije, pretpostavlja se da je na podrucju utvrdjenja u Zvorniku postojala neka praistorijska gradina, a kasnije rimska utvrda. (2)

Jedini nalaz u današnjem Zvorniku, i to slucajni, jeste kasnoanticka grobnica na svod iz 5-6.vijeka, otkrivena pri gradjevinskim radovima u mahali Zamlaz.

Srednji vijek

Podrucje Zvornika bilo je u okviru ranosrednjovjekovne župe Podrinje ili Sapna, koja je zauzimala geografsku cjelinu izmedju rijeke Drine i krajnjih istocnih izdanaka planine Majevice. Sjeverna granica je bila na razvodnim kosama izmedju slivova rjecica Tavne i Sapne, a na jugu korita Drinjace i Jadra. Ovo podrucje, koje prema velicini odgovara starim bosanskim župama, u kasnijim vremenima postalo je centar šire oblasti (zvornicki kadiluk). Stara župska organizacija najkasnije u prvoj polovini 14. vijeka razbijena je na kotareve-knežije Kušlat, Zvornik i Sapnu, a ubrzo zatim, oko polovine 14. vijeka, dolazi do integracije srednjeg Podrinja u oblast Usore. Zvornik je pripadao “oblasti Podrinja” koje se od 1366. godine do kraja bosanske samostalnosti javlja u tituli bosanskih kraljeva (Andjelic, 1977, 19, 25; isti, 1977.a, 264, 266-267; Handžic, 1975, 23).

U kasnom srednjem vijeku Zvornik je bio poseban upravni kotar (župa – knežija) koji je, zajedno sa kotarevima gradova (utvrdjenja) Šubina i Kušlata, te Srebrenicom i Ludmerom, pripadao vladarskom domenu za koji su se povremeno otimali bosanski, ugarsko-hrvatski i srpski vladari (Andjelic, 1977, 262; isti, 1977.a, 258).(3) U tom periodu uz utvrdjenje u Zvorniku, zbog povoljnih saobracajnih i uopšte ekonomskih prilika, razvilo se podgradje Subsuonich sa jakom i mnogobrojnom kolonijom Dubrovcana i visokim stepenom samouprave, sa knezom i savjetom purgara. Sve to svrstava utvrdjenje i podgradje u Zvorniku u red najrazvijenijih naselja tadašnje Bosne.

U istorijskim izvorima Zvornik se pominje prvi put 1410. godine. Za vrijeme vladavine srpskog kralja Dragutina (1284 -1316.) ne mogu tacno da se odrede granice izmedju Dragutinove državine i Bosne. Pretpostavlja se da je njegova vladavina obuhvatala otprilike korajsko, teocasko i bijeljinsko podrucje, te, možda, na zapadu Soli, tako da Zvornik nije potpadao pod njegovu vlast (Handžic, 1975, 95).

Godine 1410. Hrvoje Vuksic darovao je ugarskom kralju Sigismundu u sjeveroistocnoj Bosni gradove i trgove Srebrenicu i Kušlat, te tvrdjave Brodar i Susjed, a Srebrenik je ugarski kralj Sigismund osvojio 1405. godine»;

Na sjeveru je stvorio usorsku oblast pod neposrednom ugarskom upravom (Cirkovic, 1964, 214). U sukobu bosanskog kralja Tvrtka II i despota Ðurdja 1432 -1433. godine oko Srebrenice kralj je bio poražen kod Zvornika. Despot je zauzeo oblast Zvornika, a u njegovim rukama ostali su Srebrenica i istocni dio Usore, zapadno od linije Zvornik – Teocak, sve do Save na sjeveru. Od tada se despot Ðuradj nazivao gospodarem Zvornika i cijele Usore. Zvornicko podrucje je bilo u vlasti despota od 1432. do 1458., tj. 26 godina, a srebrenicko 1410 -1458. godine. Vlast srpskih despota s lijeve strane Drine nije kontinuirano trajala. Od 1410. do 1460. godine Srebrenica je mijenjala vlast – pet puta je bila srpska, cetiri puta bosanska i tri puta osmanska. Još u pripremama za zauzimanje despotovine 1438. godine Osmani su prešli na bosansku stranu Drine. Šta je bilo sa Zvornikom u to vrijeme nije jasno. Pretpostavlja se da je došao u ruke bosanskog kralja. O Zvorniku nema nikakvih vijesti od 1435. do 1461.godine (Handžic, 1975, 28, 94).

Dok su evropski rudnici od sredine 14. vijeka sve više zamirali, u Bosni su rudnici u kojima je bila intenzivna proizvodnja tada, a narocito u 15. vijeku postali najjaca privredna središta. Mnoga mjesta, iako nisu imala neposredno rudarsku proizvodnju, izrastaju u napredne privredne centre ukoliko se u njima trgovalo plemenitim metalima. Medju njima su veoma znacajni Visoko i Zvornik. Njegovom privrednom usponu, osim blizine Srebrenice, doprinio je i povoljan položaj na raskrsnici važnih puteva za Bosnu, Srbiju i Madjarsku. Na tim osnovima u periodu izmedju 1410 - 1430. godine Zvornik se razvio u važno trgovacko središte srednjeg Podrinja (Kovacevic - Kojic, 1978, 58-59). Postojanje jake dubrovacke kolonije u Zvorniku može da se prati od 1415. do 1432. godine. Tokom tih godina u njemu je boravilo do 640 clanova kolonije dubrovackih trgovaca. Pošto se u ovo vrijeme Srebrenica nalazila pod vlašcu despotovine, smatra se da se u tom periodu u Zvorniku razvila najjaca dubrovacka naseobina na podrucju srednjovjekovne Bosne. Osim dubrovackih trgovaca, Zvornik je bio interesantan i dubrovackim zanatlijama. Roba za Zvornik uvozila se preko Olova i Glasinca. Ovo mjesto je postalo uporište za dubrovacku trgovinu na širokom osnovu. Srebro, narocito ono iz obližnje Srebrenice, bilo je osnovni proizvod kojim su Dubrovcani trgovali, a pored više vrsta robe, dosta se trgovalo i oružjem, noževima i konjskom opremom (Kovacevic - Kojic, 1978,196, 197, 329, nap.103 ).

Osim sa Srebrenicom, sa kojom su bili usko povezani, dubrovacki trgovci su poslovali i u drugim mjestima u Bosni i Srbiji: Visokom, Krupnju, Beogradu, Rudniku, Prištini, a trgovali su i sa Ilokom i Madjarskom (Kovacevic - Kojic, 1978, 166).

Poslije 1430. godine nagli uspon rudarskih mjesta, u ovom slucaju Srebrenice, vremenski se poklapa sa odumiranjem Zvornika, koji je, osim Visokog, do 1430. godine bio glavni centar bosanske trgovine (Kovacevic - Kojic, 1978, 60, 73). Poslije 1432. godine, kada je Zvornik pripao Despotovini, dubrovacki trgovci su ga napustili i prešli u Srebrenicu. Razlog za to je bio poslovni , a ne politicki, jer se i Srebrenica nalazila u Despotovini.

U dokumentu iz 1446. godine, u vrijeme kada je Zvornik pripadao srpskoj državi, ali uz sve jaci pritisak Osmanlija, javlja se vojvoda koji je bio zapovjednik tvrdjave i predstavnik vlasti (Kovacevic - Kojic, 1978, 253). U nekoliko dokumenata dubrovackog arhiva zabilježeno je da je poneki njihov trgovac izgradio kucu u podgradju tvrdjave u Zvorniku. U podgradju, oko 1,5 km od tvrdjave, nalazio se i franjevacki samostan sa Crkvom sv. Marije (Kovacevic-Kojic, 1978, 264-265). Ne zna se tacno kad je podignut samostan. U dubrovackoj gradji prvi pomen ovog samostana je iz 1423. godine. Basler smatra da se podatak S. Maria in Campo u popisu franjevackih samostana Bartula Pizanskog skraja 14. vijeka odnosi na samostan u Zvorniku (Kovacevic - Kojic, 1978, 60; Basler, 1973, 203).

Znacaj i važnost pojedinih gradskih naselja mogu da se cijene i po tome što su Osmanlije, nakon osvajanja, neke od njih uzele za svoje administrativne centre višeg ili nižeg ranga. Zvornik je postao centar sandžaka (Kovacevic - Kojic, 1978, 347).

Osmanski period

Definitivnim padom Despotovine 1459. godine pod osmansku vlast su potpali i njeni dijelovi na lijevoj obali Drine, tj. rudarsko Podrinje i dijelovi usorske oblasti, vjerovatno još pocetkom 1460. godine (Dinic, 1955, 86). Ta podrucja pripojena su Smederevskom sandžaku u cijim su granicama ostala do 1480. godine. Iz popisa Smederevskog sandžaka 1476/77. godine vidi se da u tvrdjavi u Zvorniku, kao i u Srebrenici, služe vlasi kao martolosi i primaju platu (Handžic, 1975, 99, 100). Nakon pada najveceg dijela bosanskohercegovacke teritorije pod osmansku vlast 1463. godine uslijedila je protivofanziva ugarskih i domacih snaga. Osnovane su Jajacka, Srebrenicka i Šabacka banovina. U jesen 1464. godine ugarski kralj Matija Korvin sakupio je brojnu vojsku koja je, pod zapovjedništvom Ivana Zapolje, bezuspješno opsjedala zvornicko utvrdjenje. Sultan Mehmed II hitno je uputio vojsku prema Zvorniku pod zapovjedništvom Mahmud-paše Andjelovica s kojim je bio i smederevski sandžak-beg Mihail-oglu Ali-beg, cije su jedinice razbile ugarsku opsadu grada (Truhelka, 1904, 19; Thalloczy, 1916, 192-196).

Madžari su stalno ugrožavali sjeverne granicne posjede osvojenih osmanskih oblasti, uglavnom se krecuci dolinom Drine. Vuk Grgurevic je 1476. godine nakratko opsjedao Zvornik, popalio Srebrenicu i stigao do podgradja Kušlata. Kao posljedica tih prodora uslijedilo je, zbog potrebe za cvršcom odbranom i boljom organizacijom stecenih posjeda, osnivanje Zvornickog sandžaka oko 1480. godine (Handžic, 1975, 43). Zvornicki sandžak nastao je odvajanjem zapadnih dijelova Smederevskog sandžaka u srednjem Podrinju, tj. rudarske i gorovite oblasti sa obje strane Drine i nekih podrucja sjeveroistocnog dijela Bosanskog sandžaka, u posebnu administrativnu jedinicu sa sjedištem u Zvorniku. Na osnovu najranije poznatog nedatiranog popisa Zvornickog sandžaka, koji je mogao nastati izmedju 1480. i 1512. godine, u osnovno jezgro sandžaka bili su ukljuceni Srebrenicki, Brvenicki i Zvornicki kadiluk, koji je morao biti osnovan vec 1460. godine iako je prvi pomen o njemu iz 1477. godine.(4) U dokumentu od 25. maja 1491. godine pominju se Balibeg mir-i liva zvornickog grada (sandžaka) i mevlana Sule, kadija zvornickog grada, te dva silahdara (visoko pozicionisan dvorjanin sultana ili službenik namjesnika), clanovi odbora pod cijim su nadzorom popravljani utvrdjeni gradovi Zvornik i Srebrenica, od maja do septembra te godine (Handžic, 1975, 49).

Konacni teritorijalni oblik ovaj sandžak je dobio 1521. godine padom Šapca i Beograda pod osmansku vlast. Tada je osvojena i cijela Macva, te su Osmanlije pripojile Zvornickom sandžaku dvije macvanske nahije i dio Posavine u Bosni (Handžic, 1975, 42-49, 55). Sve do perioda izmedju 1526. (bitke na Mohacu) i 1537. godine (osvajanja Slavonije) ovaj sandžak je imao obilježja istaknute vojne krajine. U popisu iz 1512. ne pominju se timari posade gradova u bližem zvornickom okruženju (Perina, Kušlata i Srebrenice), kao ni samog Zvornika. Znaci da su ih cuvale ulufedžijske posade vojnika (dnevnièara) sa svim rodovima vojske: mustahfizima (èuvari tvrðava, glavni rod lokalnih vojnih snaga), azapima, farisima (konjanicima), martolosima i tobdžijama, kao u svakoj pogranicnoj oblasti. Malo prije 1533. godine vojnici tvrdjavske posade u Zvorniku dobili su stalne timare. Tada je u Zvorniku bila posada od 120 stalnih mustahfiza-timarlija. Najveci zapisan broj od 156 mustahfiza je bio u Zvorniku, kao važnom pogranicnom gradu 1477. godine. Toliko je bilo i azapa. Martolosa je bilo oko 100, a farisa malo više nego martolosa. Uz njih su bile i jedna do dvije ode (desetine) tobdžija. Ukupno u vrijeme serhata (vojne krajine) u Zvorniku je bila posada od oko 500 ljudi. U popisu iz 1533. godine navedeno je da je u tvrdjavi 118 mustahfiza i malo pripadnika pratecih rodova vojske. Ubrzo je brojnost tvrdjavske posade znatno smanjena, smanjena je gotovo na cetvrtinu, jer je Zvornik izgubio stratešku važnost pri pomjeranju granica na Savu i dalje na sjever (Handžic, 1975, 160-163).

U periodu kada je ovaj predio bio serhat, sjedišta organa vlasti i kulturne muslimanske ustanove nalazili su se jedino u okviru utvrdjenih gradova. U Gornjem gradu zvornicke tvrdjave bila je podignuta džamija Mehmeda II el-Fatiha, nastala izmedju 1460. i 1480. godine. Oko džamije se razvila stambena cetvrt koja se u popisima naziva Mahala džamije sultana Mehmeda-hana. U mahali su bili ducani živežnih namirnica, magacin hrane i catrnja (Handžic, 1970, 158).

U Donjem gradu, za koji nije tacno ustanovljeno kada je sagradjen, bila je podignuta jedna džamija koja se nalazila do Carske kapije. Vjerovatno je obalni dio utvrdjenja gradjen krajem 15. i u 16. vijeku. Iz 1491. godine postoje dokumenti o placanju velikih izdataka za nabavku gradjevinskog materijala i majstora (Mazalic, 1956, 250-255; Handžic, 1970, 158).

Kao posljedica rapidnog urbanog razvitka zvornickog podgradja i prerastanja u kasabu, nestali su Crkva sv. Marije i samostan koje su franjevci napustili oko 1538. godine (Handžic, 1975, 72-73, 91).

U vojno - administrativnom pogledu Zvornicki sandžak je od osnivanja pa do 1541. godine pripadao Rumelijskom pašaluku. Kada je osnovan Budimski pašaluk, Zvornicki sandžak je ušao u njegov sastav. Kada je 1580. godine osnovan Bosanski pašaluk, Zvornicki sandžak je pripao njemu. Sandžak-begovi su se cesto mijenjali pa nije moguce dati njihovu kompletnu listu. Od 1490. do 1700. godine mogu da se nabroje samo imena 19 zvornickih sandžak-begova. Njihovo sjedište do pretkraj 16. vijeka bilo je u tvrdjavi, a kasnije, prema potrebi, u Donjoj Tuzli, Šapcu ili kasabi ispod zvornickog grada.

Prvi poznati zvornicki sandžak-beg je Bali-beg 1491. godine, a zatim se pominje Mustafa-beg 1501. godine, Sinan-beg 1514. godine, te Hadži Mustafa-beg 1517. godine. S kraja 1517. godine pominje se vijest da je ubijen zvornicki sandžak-beg Öksünur-beg. Iz 1526. godine poznat je Murad-beg. Küçük Bali-beg je bio zvornicki sandžak-beg 1528. U Zvorniku i drugim mjestima ostavio je zadužbine, a umro je kao budimski beglerbeg (paša) 1541. godine u Budimu. Prije Bahši-beg u Zvorniku podigao je dervišku tekiju sa musafirhanom (gostionicom) i druge objekte, te se za sve osnovao i vakuf. Zatim, slijede 1533. godine Džafer-beg 1534, Hizir-beg 1543, te Sinan-beg 1548. godine. Na tom položaju 1558. godine se pominje Ahmed-beg, praunuk sultana Selima I. Slijede Husein-šah 1559, Šaban-beg 1565, Hizir-beg 1567. i oko 1570. godine Iskender-beg 1571, Džafer-beg do 1574, kada je ponovo imenovan Iskender-beg, Ferhad-beg 1585, Sinan-beg 1592, Memi-beg 1593. Poslije 1593. poznati su Mehmed-beg iz 1606. i Omer-beg1637. godine (Handžic, 1975, 59-64; Mazalic, 1955, 91). Zvornicki sandžak ukinut je 1851. godine.

Nahija Zvornik pripadala je carskom hasu. Za razliku od ostalih nahija, nije imala uobicajen oblik teritorijalno-administrativne jedinice. Obuhvatala je naselja duž glavnog puta od Novog Sela (južno od Zvornika) do grada Teocaka. U Zvorniku je pravoslavno sveštenstvo evidentirano u osmanskim popisima oko 1480. godine. Iako se ne zna tacan datum osnivanja Zvornièke episkopije, prema Handžicevom mišljenju, to je moralo da bude ubrzo poslije 1480. godine. Pretpostavlja se da se njena jurisdikcija podudarala sa teritorijom tog sandžaka. Prvi podaci o zvornickim episkopima su s kraja trece i pocetka cetvrte decenije 16. vijeka. Zvornicki episkop Teofan spominje se 1541, a 1561. godine zvornicki mitropolit Pavle (Handžic, 1975, 105-114; Mazalic, 1955, 88).

Prema popisu iz 1533, do kada je Zvornik imao važan vojno-strategijski i administrativni znacaj, podgradje grada predstavljalo je naselje sa 113 muslimanskih, 29 hrišcanskih kuca, te 7 inokosnih (mudžereda). Sredinom 16. vijeka Zvornik je dobio status kasabe. Prema popisu 1548. godine, kasaba je imala 8 mahala, koje su se nazivale prema zanatima, sa 432 muslimanske kuce, i jednu hrišcansku mahalu sa 30 domacinstava. U Zvorniku su postojala tri dijela grada: a) kal`a i naselje u njoj, b) nefs/kasaba i c) varoš sa Crkvom sv. Marije (Handžic, 1975,136, 144-148).

Malo prije 1600. godine u Zvorniku je boravio bosanski biskup fra Frane Stipanovi-Balicevic. Zvornik je opisao kao utvrdu sa dobrim i lijepim zidom (Mazalic, 1955, 89).

Pri pregledu tvrdjave koji je obavio Sahroš Ibrahim-paša Memibegovic 1620. godine za Zvornik je zapisano da je grad opasan zidom “sa malom tvrdjavom, te nekim kulama i oborom” . Francuz Quiclet je 1658. godine prošao kroz Zvornik, na putu za Carigrad. Za utvrdjenje je napisao da je ruševno, ali da ima kastelana (dizdara), tobdžiju i nekoliko oficira. Tvrdjavu naziva “ Iè’kalasi ”. Napominje da se gradska vrata zatvaraju mimo obicaja kod Osmanlija. Uz gradska vrata je uocio, kao i kasnije Celebi, koji je boravio u Zvorniku 1660. godine, veliki top bez lafeta (Mazalic, 1955, 92). Celebi piše da tvrdjavom upravlja dizdar sa 150 momaka gradske posade. Za zvornicko utvrdjenje veli da citadela (Iè’kala - vjerovatno Gornja tvrdjava) ima dvije gvozdene kapije koje su okrenute prema istoku (taj opis se odnosi na bastion). U unutrašnjosti grada, na potijesnom mjestu, nalaze se tvrdjavske kuce, Ebu`l Fethova džamija, džebhana (skladište oružja), žitni magacin i catrnje, a na bastionima mali šahi-topovi (carski topovi). U Donjem gradu pominje gradski bedem uz obalu rijeke Drine, koji je ozidan i nabijen, onako kao što se podzidjuju obale. Po njemu su nanizani prozori s doksatima okrenutim prema Drini (mašikulama). Jednu kapiju zovu Careva kapija Hungar kapusi. Ona je okrenuta prema sjeveru. S te kapije je Ebu`l Feth-Mehmed-han udarao na grad. U blizini kapije nalazi se Careva džamija, a pred njom, na obali rijeke Drine, leži grad Carin, tj. citadela (iè`kala) Donjeg grada. Tu ima 11 baljmez topova i svi su okrenuti prema Drini. Bedemi toga grada su debeli do 12 stopa, a visoki 18 neimarskih aršina.

Austrijska carska vojska, pod komandom Ludviga Badenskog, 1688. godine nakon kratke opsade zauzela je Zvornik. Jedan dio puka “Lesli” boravio je u Zvorniku zime 1688/89. godine. Njihov sveštenik Bzenski za tvrdjavu veli da je prastara. On piše o dva dijela tvrdjave, a posebno za Donji grad veli da ima dvoja vrata i niži obalski zid, “obicnu tursku džamiju” sa stanom za muftiju. Osmanlije su pokušavale da opet zauzmu utvrdjenje. Austrijska vojska je, prema ovom autoru, tada potkopala (lagumirala) cijelo utvrdjenje. U junu 1689. Osmanlije su opsjele grad pod komandom Topal Husein-paše i Muhamed-paše Surpane i zauzele ga 1. avgusta (Mazalic, 1955, 94-96).

Austrijski general Petraš je 1717. godine opsjedao Zvornik, ali ga je premocna osmanska vojska, koja je došla Zvorniku u pomoc, pod komandom cehaje (pomocnik bosanskog beglerbega) Ibrahim–pašom odbranila. U to vrijeme u Bosni se osnivaju kapetanije. Zvornicka kapetanija je osnovana izmedju Karlovackog (1699) i Požarevackog mira (1718) ili odmah poslije ovog drugog. Osim utvrdjenja u Zvorniku, njoj je pripadao i grad Kušlat. Zvornicki kapetani, o kojima ima malo podataka, sve vrijeme su bili iz porodice Fidahica. Prvi je po imenu poznati Mehmed–kapetan oko 1730. godine. Vec 1737. pominje se kao bivši kapetan. Istakao se u bojevima protiv Austrijanaca 1737. i 1739. godine, dobio je titulu paše i pocasni naziv gazi. Umro je 1747. godine kao zvornicki sandžak-beg. Sljedeci poznati kapetan bio je Abdulah-kapetan, koji je vršio tu dužnost u periodu prije 1759. do poslije 1777. godine. Pri popravci zvornickog utvrdjenja 1765. bio je povjerenik, a pod njegovim nadzorom obavljen je jedan manji popravak na gradu 1777. godine. Naslijedio ga je Mehmed II (poslije 1777. do 1802. godine). Pocetkom srpskog ustanka, kao protivnik dahija, pomagao je ustanike savjetima i municijom, ali ih je napustio kada ustanici nisu postigli dogovor sa osmanskom vlašcu. Kada su ustanici opsjeli Višegrad, Mehmed-kapetan je došao sa vojskom u pomoc tom gradu. S bosanskom vojskom ucestvovao je i u boju na Mišaru, gdje je 1808. poginuo. Naslijedio ga je Ali-paša Fidahic, koji je od 4.10.1806. godine bio sandžak-beg, a od 1811. i kapetan. Ali-pašu je naslijedio sin Mahmud-paša, koji je postao kapetan u periodu poslije 1811. a prije 1818. godine. On je, takodje, vršio obje dužnosti kao i njegov otac (sandžak-beg i kapetan) za vrijeme vezirovanja Abdurahim-paše.

Sljedeci kapetan je bio Ali-beg,amidzic Mahmud-paše. Novi bosanski vezir Abdurahim-paša nije se usudio ici u pobunjeno Sarajevo, nego se zadržao izvjesno vrijeme u Zvorniku. Ali-beg je sa 1.000 vojnika prodro u Sarajevo, pohvatao vodje pobune protiv ukidanja janicara, odveo ih u Zvornik, gdje ih je novi vezir pogubio 8.3. 1827. godine. Za ove zasluge Ali-begu je beratom data zvornicka kapetanija, što je izazvalo sukobe izmedju Ali-bega i Mahmud-paše, te su u Zvorniku bila dva kapetana, sve do Ali-begova poraza. Mahmud-paša je ostao kapetan do ukidanja kapetanija 1835. godine. (Kreševljakovic, 1991,75, 185-190).

Provalama austrijskih trupa na bosansku teritoriju krajem 17. i u prvim decenijama 18. vijeka zvornicko utvrdjenje je opet postalo strateški važno. Tek od 18. vijeka u zvornickoj tvrdjavi služe dva dizdara. Do tada je jedan dizdar zapovijedao cijelom posadom tvrdjave, jer je grad bio daleko u pozadini (Kreševljakovic, 1953, 13). Grad je popravljan i utvrdjen, tako da je izdržao austrijske navale 1717. i 1737. godine. Od tada ga je osmanska vlast stalno održavala. Tokom 18. i 19. vijeka zvornicki grad bez sumnje više puta je provaljivan, ali su se sacuvali podaci o tome samo iz 1777. i 1849. godine. Pri pregledu utvrdjenja 1838. godine Zvorniku nije trebao popravak. Ujedno, od 18. vijeka zvornicka tvrdjava se smatra jednom od najjacih, ako ne i najjacom u Bosni. Popravljana je i dogradjivana 1762, 1765. i 1777. godine. Od rodova vojske pominju se, osim gradskih cuvara (mustahfiza) i tobdžija, još laka pješadija u tvrdjavama (azapi), konjanici (farisi) i oružari (džebedžije).

Godine 1838. grad je bio u dobrom stanju. Kolika je bila njegova važnost govori i podatak o postojanju 85 topova, od cega je 46 topova uskladišteno u džebhani (1688. u Gornjem gradu bilo ih je 13, a u Donjem gradu 26) (Kreševljakovic, 1952, 181). Gornji grad je popravljan 1849. godine (Mazalic, 1955, 110). U sedmoj deceniji 19. vijeka kroz Zvornik je prošao Kliment Božic, tumac njemackog konzulata u Bosni, koji za tvrdjavu veli da je stara, ali prilicno ocuvana i da u Gornjem gradu ima mnogo neupotrebljivih topova (Mazalic, 1955, 111).

Osmanska posada bila je rasporedjena u zvornickoj tvrdjavi sve do 1878. godine, kada se austrougarska posada smjestila samo u Gornji grad i tu ostala do kraja prvog svjetskog rata 1918. godine. U tom periodu Donji grad je poceo da propada. U Gornjem gradu bila je i posada Jugoslovenske vojske sve do 1934. godine (Kreševljakovic, 1953, 14; usmeno saopštenje Rajka Avramovica, kustosa Muzeja u Zvorniku).

2. Opis dobra

Danas se u ruševinama na površini od 49.000 m2 raspoznaju Gornji, Srednji i Donji grad.

Srednjovjekovni period

Srednji grad, Velika kula. Prva kula koja je podignuta u graditeljskoj cjelini starog zvornickog grada je Velika kula u središnjem dijelu utvrdjenja. Prvobitno to je bio tipicno srednjovjekovni kompleks sa pravougaonom kulom i malim oborom oko nje. Zaravan duga 60 m, na kojoj je kula sagradjena, bila je sa svih strana, osim sa sjeverne, okružena nepristupacnim strminama. Dvorište kule je opasano masivnim i do 2,0 m debelim zidovima. Sastojalo se od dva dijela: jednog uskog i tijesnog (cvinger) i jednog šireg dijela u kome su ustanovljeni ostaci zidova nekog nepoznatog objekta ili dogradnje (Ð. Mazalic, 1956, 250). Ulaz u dvorište je bio na sjeverozapadnoj strani, gdje se nalaze ostaci kapije iz osmanskog perioda. Kapija (dimenzija 3,0 m x 2,30 m) je imala kameni dovratnik sa gornjim polukružnim završetkom. Debljina zida na tom mjestu iznosila je 1,25 m.

U osnovi kule razaznaju se dvije trecine kruga okrenutog prema zapadu, a usjek prema istoku. Kula je prvobitno bila znatno niža od današnje, o cemu svjedoce otkriveni zidovi u njenoj unutrašnjosti. Dužina preostalog istocnog zida kule iznosi 8,0 m. Ulaz, koji je u kasnijim prepravcima kule zazidan, bio je smješten na jugoistoènoj strani, na visini od 4,0 m. Dovratnik je imao polukružni završetak na gornjoj strani. Zaokruženi oblik kula je mogla dobiti malo kasnije, pocetkom primjene vatrenog oružja. (Ð. Mazalic, 1956, 251). Novi pravougaoni ulaz je otvoren na susjednom dodatom zidu, na visini od oko 5,0 m. Tehnika zidanja ukazuje na to da je do ove dogradnje došlo prije uspostavljanja osmanske uprave. Visina kule, koja se prema vrhu znatno sužava, iznosi od 18 do 20 m, a obim više od 50 m. U drugom svjetskom ratu Nijemci su probili zidove u donjem dijelu kule, te je unutrašnjost zatrpana porušenom zidnom masom. Probijeni hodnik u nižem dijelu kule vodio je do male prostorije èija je namjena nepoznata.

Kula je zidana od pritesanog kamena iz okoline. Za zidanje je korišcen krecni malter u velikim kolicinama, a mjestimicno i za zaravnavanje spoljnih i unutrašnjih lica zidova. Jezgro zida cini smjesa od lomljenog kamena i maltera. Gornji dio kule, u visini od 4 do 7 m, dozidan je kasnije. Pri samom vrhu, na sjevernoj i istocnoj strani, nalazi se po jedan prozorski otvor sa polukružnim završetkom. Na zapadnoj strani kule naziru se ostaci slicnog otvora. U blizini otvora su cetiri konzole koje su nosile neku isturenu dogradnju, te ostatak puškarnice koja je služila za kontrolisanje ulaza u kulu. Ispod konzola, u vodoravnom nizu, uzidani su metalni obruci, slicni topovskim cijevima, nepoznate namjene.

Gornji grad. Novi nacin ratovanja, upotreba vatrenog oružja i potreba da se ovaj kompleks bolje zaštiti sa sjeverozapadne strane uzrokovali su razvoj Gornjeg grada. Ovaj dio grada leži na platou okruženom visokim zidom. Pri vrhu platoa podignut je glavni odbrambeni štit u kom je vjerovatno bila i jedna kula. Na sjeverozapadnoj strani ovog štita je bio iskopan popreèni jarak. Na krajnjoj istocnoj strani platoa, na najdominantnijem mjestu, stajao je bastion ili jedna od kula koje se pominju u izvještaju kralja Matije. Sa južne strane od ovog bastiona vodio je put do Velike kule. Put je bio zašticen sa obje strane visokim zidom koji je saèuvan, uglavnom, u tragovima i do visine od 1,0 m. Bastioni su nekada stajali i na pristupacnijim stranama platoa, ali su se sacuvali samo južni.

U ovakvom obliku grad je stajao do 1433. godine, kada ga je zauzeo despot Ðuradj Brankovic(5).

Osmanski period

Važnost Zvornika kao pogranicnog grada došla je do izražaja i u osmanskom periodu, kada je grad dodatno utvrdjen i proširen.

Donji grad. Zauzimao je površinu od 7.600 m². Uz rijeku Drinu, u prvim godinama osmanske uprave, sagradjena je osmerougaona kula. Kao gradjevinski materijal Osmanlije su koristile stecke sa obližnje nekropole. Kula je zatrpana do 8,0 m visine. Na vrhu je prostorija sa pet topovskih otvora i kamin. Na zapadnoj strani je ulaz sa polukružnim nadvratnikom. Sjeverno od ove sagraðena je još jedna kapijska kula. Grad je dalje utvrdjen po strmim liticama izgradnjom razlicitih uporišta koja su povezana zidovima. Tako je zatvoren krševiti prostor u obliku trougla, poznat kao Srednji i Donji grad. Dio koji se prostirao pored rijeke bio je zašticen kapi-kulama. U ovakvom obliku grad je trajao do pocetka 16. vijeka. Evlija Celebi u svom Putopisu pominje Carevu džamiju. Džamija je bila situirana izmedju sjeverne kapijske kule i Velikog kazamata, gdje su pronadjeni njeni temelji (Ð. Mazalic, 1956, 255).

U 17. i 18. vijeku utvrðenje poprima savremeniji izgled. Za izgradnju novih objekata primjenjivali su se noviji materijali i tehnike gradnje. U Donjem gradu, na mjestu ranijih kapija, najprije su sagraðene kapi kule. Uz njih su, zatim, podignute tabije i iskopani jarci, duboki od 4,0 do 6,0 m.

Sjeverni ulaz u grad vodio je ispod kapijske kule. Kula je masivni jednospratni objekat kvadratne osnove. Kroz prizemni dio vodio je ulaz u grad, a na spratu je jedna prostorija koja je na sjeveru imala topovski otvor, a na jugu ulaz u prostoriju u koju je bilo moguce uci samo uz upotrebu ljestvi. Pred kulom je bio velik jarak zidan tesanim kamenom, dubok 5,0 m, a širok 6,0 m. Uz sjevernu stranu tog jarka, pri vrhu, do samog mosta, bio je uzidan kameni fragment iz rimskog perioda sa prikazom ženske figure. Desetak metara od kapije je iskopano spremište za municiju.

Osmerougaona kula je povezana zidovima sa ostatkom utvrdjenja u sjevernom dijelu: kapijskom kulom, tabijom i jednim malim redutom. Na tabiju se ulazilo sa ulice posebnim stepenicama iz unutrašnjosti grada. Sa redutom bila je povezana drvenim mostom. Posebne podzemne stepenice vodile su sa ulice u korito jarka. Sa reduta je bio moguc ulaz u osmerougaonu kulu.

Južni ulaz Donjeg grada, cija je kapija(6) zazidana krajem 19. vijeka, vodio je preko pomicnog mosta kroz bedem vezan za tabiju, a zatim uskim prolazom pored tabije i velike kapi kule do grada. Kapi kula je objekat kvadratne osnove, u donjem dijelu zatrpana. Iz prizemlja do prostorije na katu vodilo je kameno stepenište. Prostorija je imala otvore za topovska oruða na istocnoj, južnoj i sjevernoj strani. Dvadeset metara od ove kapije, na samoj litici, sagradjena je kula koja se nije sacuvala do danas.

Uz Drinu je ojacan ranije podignuti bedem, dug 300 m. U njemu su bili ugradjeni dva mala bastiona, prsobran, veliki broj puškarnica i topovskih otvora.

U Donjem gradu je sagradjen veliki kazamat u stijeni i na njemu zgrada dimenzija 55 x 6,5 m, pokrivena svodom. Visina svoda je 4,5 m. Ulaz u objekat nije moguce odrediti. Objekat je devastiran prvi put krajem 19. vijeka, kada je izgradjena cesta.

Ostali prostor Donjeg grada iskorišcen je za gradnju objekata za stanovanje, vojnickih baraka i skladišta.

Gornji grad. U osmanskom periodu pretrpio je znacajne prepravke, tako da se od starih zidova sacuvao samo južni zid, a ostali u temeljima. Zauzimao je površinu od 8.000 m2. Na zapadnom i sjevernom dijelu je iskopan duboki jarak, gotovo uspravnih strana, obzidan tesanim kamenom. Sa istocne strane jarci su bili zatvoreni kapijama (dimenzija 2,30 x 2,10 m) sa polukružnim nadvratnicima. Do sjeverne kapije nalazila se glavna ulazna kapija u Gornji grad, koja je u osmanskom periodu poznata pod nazivom "Jedrenska".

Pedesetak metara od zapadnog jarka iskopan je još jedan, u pravcu sjever-jug.

Na mjestu ranije srednjovjekovne kule izgradjen je Veliki bastion. Prizemlje prvobitne kule je pretvoreno u podzemni hodnik (dimenzija 10 X 2,5 X 2,5 m), pokriven poluoblicastim svodom, a služio je kao veza zapadne tabije bastiona sa središnjim dijelom tvrðave. Nad podzemnim hodnikom je nabijen sloj zemlje, debeo 2, 25 m. Na sjevernoj strani hodnika je sagradjeno sklonište za vojnike.

Ulaz u bastion je bio na istocnoj strani, gdje se nalazio i ulaz u dva velika kazamata: sjeverni (dimenzija 13,40 X 5,30 X 4,0 m) i južni (dimenzija 14,0 X 4,0 X 4,0 m). Ulaz u sjeverni kazamat je imao polukružni završetak. U kazamatima je izgradjeno više kamina za zagrijavanje prostorija.

Izlaz iz Velikog bastiona omogucen je preko podzemnog prolaza (dimenzija 17,5 x 2 m) i južnog dijela zapadnog jarka. Ovaj prolaz je bio sakriven nekom manjom zgradom koja nije saèuvana do danas ni u tragovima. Na zapadnoj tabiji su izgradjeni topovski položaji zašticeni sa svih strana zemljom i rastinjem. Ovi položaji su sacuvani i narednim dogradnjama u vrijeme austrougarske uprave.

Cetrdesetak metara od Velikog bastiona popravljena je cisterna. U njenoj blizini sagradjen je još jedan bastion kome se prilazilo bedemom sa Velikog bastiona. Pod ovim bastionom je bilo sklonište (dimenzija 9,0 X 3,65 m), pokriveno poluoblicastim svodom. Sklonište je imalo jedan tajni izlaz. Istoèno od ovog bastiona sagradjen je još jedan slican bastion, povezan sa susjednom tabijom (dimenzija 12,0 X 14,0 m). Od ove tabije, kroz tajni prolaz, vodio je put do Velike kule. U istoèni i zapadni dio tabije ugradjen je po jedan reljef. Najistocniji dio Gornjeg grada pretvoren je u jaku tabiju i u jedan manji bastion, a zatim dodatno zašticen platformama koje su stajale sa spoljašnjih strana ispod bedema. U unutrašnjosti Gornjeg grada bio je sagradjen veliki broj objekata za stanovanje, kancelarije i skladišta, te jedna manja džamija. Prema rijecima Evlije Èelebije, bila je to " starinska džamija, pokrivena olovom i tavan kupolom. Iznad ulaznih vrata je stajao natpis (tarih): "Dobrotvor, Osvajac silni podigao je ovu/džamiju/ za pobožne ljude." Natpis o njenoj kasnijoj popravci glasi:

"Bogomolja derviša (uššak), dom onih koji padaju nicice Godine 982 (=1574)”(Celebi, 1979, 482-484). Svi ovi objekti su porušeni nakon 1878. godine.

Srednji grad. Srednji grad je situiran na strmom dijelu brda, izmedju gornje i donje tvrdjave, i širi se od Velike kule do litica iznad Donjeg grada. Zauzima površinu od 33.000 m2. Velika kula je sacuvana u svom obliku, predstavljajuci i dalje važno strateško mjesto zvornickog grada. Novoizgradjene kule i bastioni u zidinama, po strmim liticama, osim strateške, imali su konstruktivnu ulogu s obzirom na to da su gotovo do vrha bili ispunjeni zemljom. U sjevernom bedemu izgradjene su dvije manje kule potkovicastog oblika, u donjim dijelovima ispunjene zemljom a od sredine šuplje. Nisu imale puškarnice, jer su najvjerovatnije služile kao osmatracnice. Druga kula se nalazi na jednoj strmoj stijeni iznad Donjeg grada. Ima oblik nepravilnog petougla (dužine stranica 2 x 3,40 x 5,70 x 6 x 7 m). Na njenoj istocnoj strani je dogradjen bastion polukružne osnove.

U južnom bedemu Srednjeg grada dogradjen je masivni bastion sa kontraforima. Južnije su sagradjena još dva bastiona i izmedju njih stambena kula pravougaone osnove (9 x 5 m). Završetak ovog bedema cini jedna okrugla kula kojom se štitila južna kapija Donjeg grada.

Kroz Srednji grad je vodio uski put koji je povezivao Veliku kulu i sjeverni dio Donjeg grada.

U središtu Srednjeg grada, na malom platou zašticenom prsobranom, nekada je stajala glavna gradska baruthana.

Za gradnju zidova i kula u osmanskom periodu korišcen je krecnjak iz okoline zvornickog grada.

Austrougarski period je obilježen intervencijama koje se, uglavnom, odnose na rušenje objekata Starog grada, a u manjoj mjeri na izgradnju. Karavanski put u Donjem gradu nije više zadovoljavao pojacani intenzitet saobracaja usljed cega dolazi do manjih intervencija na sjevernoj kapiji, zazidjivanja južne kapije i proboja bedema za prolaz puta. U Gornjem gradu Austrija je za potrebe svoje vojske izgradila kasarnu dimenzija 60,0 x 13,0 m. Objekat je imao podrum sa cisternom, prizemlje i sprat. Ulaz je bio na istoènoj strani. Do sprata je vodilo spoljno stepenište. Na sjevernoj strani je stajao bunker nad cijim se ulazom i danas nalazi ploca sa natpisom.

Po završetku prvog svjetskog rata vrše se daljnje intervencije na proširenju puta. Proširuje se prolaz kroz sjevernu kapiju, znatno nasipa unutrašnji prostor grada, podiže niveleta puta i gotovo u cijelosti ruši južna kapija. Ovim radovima su znatno devastirani Donji grad i Stari grad Zvornik u cjelini.

3. Dosadašnja zakonska zaštita

Na osnovu zakonske odredbe, a Rješenjem Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture NRBiH broj 86/54 od 22.1. 1954. godine, Stari grad (tvrdjava) u Zvorniku, Opština Zvornik, stavljen je pod zaštitu države. Rješenjem broj 02-785-3 od 18.4.1962. upisan je u Registar nepokretnih spomenika kulture.

Graditeljska cjelina – Stari grad Zvornik nalazi se na Privremenoj listi nacionalnih spomenika pod imenom Zvornik – Stari grad pod rednim brojem 773.

U Prostornom planu BiH do 2000. godine uvršten je kao spomenik II kategorije.

4. Istraživacki i konzervatorsko-restauratorski radovi

Godine 1964. izvršeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na podrucju Donjeg grada. Sanirani su obalni bedemi, temelji i zidno platno. Izvršeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na kulama koji se odnose na izmjenu drvenih krovnih konstrukcija, te pokrivacki radovi. Kao pokrov korišcena je šindra.

Godine 1965. nastavljeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na obalnom bedemu i zidovima uz saobracajnicu u Donjem gradu.

U periodu 1979 -1981. izvršeni su konzervatorsko-restauratorski radovi u dvije faze: uporedo sa radovima na novoj saobracajnici(7) u Donjem gradu i nakon izgradnje puta. Dotadašnja trasa izmijenjena je i djelomicno je prolazila kroz objekte u Donjem gradu. Prvom fazom radova su obuhvaceni obalni bedem, kazamati i bastioni. Obavljeni su veæi zemljani radovi, naroèito uz obalni bedem gdje je visina iskopa iznosila 2,5 m. Uklonjene su neadekvatne dogradnje od betonskih blokova iz austrougarskog perioda i otkrivene zazidane topovske puškarnice. Iskopavanje je vršeno i u tabijama uz bedem. U sjevernoj tabiji su pronadjeni ostaci medjuspratnih konstrukcija i više puškarnica. U poligonalnoj kuli je otkopano stepenište. Prilikom zemljanih radova pronadjene su velike kolicine topovske municije, uglavnom kamene, razlicitog promjera. Uklonjeni su drvene krovne konstrukcije i pokrovi koji su, zbog lošeg kvaliteta i neodržavanja, dotrajali. U drugoj fazi konzervatorsko-restauratorskih radova, koja se odvijala uporedo sa izgradnjom saobracajnice, obuhvaceni su: obalni bedem, kazamat i bastioni.

Godine 1984. nastavljeni su radovi na sjevernoj kapi-kuli i bedemima uz kulu, sa zapadne strane.

Godine 1986. nastavljeni su konzervatorsko-restauratorski radovi u Donjem gradu: na sjevernoj kuli, bastionu iznad tunela i poligonalnoj kuli.

Svi radovi su se odvijali u Donjem gradu, pod nadzorom Zavoda za zaštitu spomenika kulture, prirodnih znamenitosti i rijetkosti Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Autori arhitektonsko-prostornog rješenja su Ferhad Mulabegovic, dipl. inž. arh. i Hazim Handžic, dipl. inž. arh.

Godine 1988. vršena su manja arheološka iskopavanja unutar zidina Srednjeg grada. Iskopavanja su vršili prof. dr Ðordje Jankovic sa Filozofskog fakulteta u Beogradu i mr Mirko Babic, direktor Muzeja Semberije u Bijeljini. Materijal se nalazi u Muzejskoj zbirci u Zvorniku.

5. Sadašnje stanje dobra

Uvidom na mjestu 20. aprila 2005. godine ustanovljeno je sljedee:

- pristup Gornjem gradu vodi pored porušene spomen-kosturnice iz drugog svjetskog rata i novosagradjenih sakralnih objekata - crkve i mauzoleja.

- zidovi i objekti Gornjeg grada su u u lošem stanju zbog toga što dugo godina nisu održavani i zbog fizickog oštecenja. Pojedini dijelovi objekata, kao što su kula kod ulaza u austrijsku kasarnu, zidovi uz kazamate, strop i sjeverni zid austrijske kasarne, u unutrašnjosti su teško ošteceni i porušeni. Staza od Gornjeg grada do Velike kule je teško prohodna zbog velikog nagiba i rastinja. Zidovi kojima je bila ograðena sa obje strane su mjestimicno iskrceni. Maksimalna visina zida iznosi 1, 0 m.

- Velika kula, koja dominira cijelim gradom, oštecena je posebno na južnoj strani. Oštecenja su primjetna i na kuli koja stoji na sjevernom nepristupacnom dijelu bedema.

- zidovi i objekti Donjeg grada grupisani su oko prometne saobracajnice. Zbog izgradnje puta "kroz zidna platna", srušeni su dijelovi bedema uz južnu kulu, dio nekadašnje južne kapije, velika cisterna blizu kazamata, bastion uz poligonalnu kulu. Rušenja su izvršena mašinskim putem uz mjestimicno miniranje, cime je posebno devastiran dio grada uz južnu kapiju. Na objektima i zidovima su izvršeni konzervatorsko-restauratorski radovi, te su objekti i danas u solidnom stanju.

- unutrašnjost kazamata se koristi za uzgoj šampinjona. Uz Drinu oko obalnog bedema, a posebno kod južne kapije, vidljive su deponije smeca.